Хүүхдүүд та нар «дан хөгжим», «дан Хөгжмийн зохиол», «дуулаа- чийн хөгжмийн зохиол» гэсэн үгсийг радно, телгвнзийн нэвтрүүлэг, клуб, сосёлын ордон, концертын танхимаас олонтой сонссон. Дуулахад зориулагдсан дуу хөглс» мийг «дуулагчийн», | хөгжимдөхөд зориулагдсаныг нь «дан хөгжмийн» г: хуваан үзэ ойлгож ир? : Дуун дээр үндэслэгдсэн, шүлэг ая хосолсон хөгжмийг дуулаачийн төр- лийн хөгжим гэдэг, Энэ төрөлд ардын болон зохиолын дуунаас эхлээд уухай, дуу-ромонс, үглэл дуу (ари) цөм багтдэг. “вропын дуулаачийн хэгжмийн төрлийн оргил нь. дуурь бол монголын 1 түмний увьд уртын дуу юм. 2 аачийн хөгжмийг хүний хоолой эгшиглүүлдэг, Тийм учраас хүний хоолойг (дуучны) эр, эм, бүдүүн, нарийн гэж ангилан ялгаж ирсэн бг Европод эмэгт:й нарийн хоолой- той хүнийг «сопран», бүдүүнийг нь «альт», эрэгтэй нарийн хоолойг «тенор», бүдүүнийг нь «бас» гэж нэр- тэж хэвшжээ. БНМАУ-ын Ардын ин Пүрэвдорж гуай золойтой, Хайдав гуай «бас» унзад) «тенор» нарийн цээл юм. Харин эмэгтэй дуучин ардын жүжигчин Уртнасан «соппан», Баадайжав гуай й. Дан хөгжмийн "Нн тулд түүнийг эгшиг- "йй. зэмсгийл тухай мэдэх нь чухсл Тухайн хөгжмийн зэмсгийн эгшиг- лэх эх үүсвэр юу болох, ямар ар- гаар эгшиглэж байна гэдэг дээр тул- гуурлан дэлхий дээрх маш олон төр- лийн хөгжмийл зэмсгүүдийг хэдхэн булэг, хэдхэн ай болгон хуваадаг. 1Кишээлбэл тухайн хөгжмийн зэмс- г эгшиглэх эс үүсвэрийг «утас» тэж авч үзвэл утсан Хөгжмийн бүлэг болох бөгөөд эчэ бүлгийн хөгжимдөх хоёр аргаас урган нумт (морин хүур) шудсах (босоо ятга) гэсэн ай- нуудад хуваагдаж байна. Энэ үндсэн дээр бүх хөгжмийн зэмсгийг үлээ- вээ, утсан, хэнгэрэгт, өөрөө эгшиг- лэн дугарагч, цахилгаан гэсэн үнд, сзи 5 бүлэг болгон хувааж, бүлэг тус бүрийг нь айнуудад тухайн бү- лэг, хөгжмийн зэмсгийн онцлогийг ,Харгалзан хураадаг, Тохойгоо згилэн толгой дээззэ хоёр гараа өргөж, ал- гаа хавсариа. Баруун тийшээ үсэлхийгээр хазайж тал са: ран хэлбэртэй болно. (Зураг 1) Энэ байрлалд ердийн амьсгалан нэлээд хугацаа болж хуучин байдалдаа ор- но. Дасгалыг нөгөө тийш энэ янзаар давтана. Эхний үед 30 хором хийж яваандаа ху- тацаагаа 1--2 моч хэртэй болтол сунгана. / Дасгалыг хоёр тийш тус бүр 5-410 удаа хийгээрэй. Алмагуль охины хичээнгүйлэн тэвэрсэн энэ хайрцагт домбор хөг- жим нь бий. Өвөг дээдсээс уламжлан үлдсэн домбороо амь игигээ хайр- лахын учрыг Алмагуль иялх багаасаа ухаарчээ, Сайн хөгжимчин, домборын хоёр чавхдсанд казахын ард түмний бүх л амьдралыг баг- таадаг гэлцэнэ. - шл ан Алмагуль тийм л чадварлаг хөгжимчин болохсон гэж мэ- рийнэ. Охины хүсэл мөрөөдөл биелж л явна, Тэрээр «Балдырган» чуулгынхаа гоцлол хөгжимчин боллоо. Түүний домборын аялгууг н9- хөд нь эмээ өвөө, аав ээж нь уяран, өхөөрдөн сопсдог. ЗУРАГ ДЭЭР: Баян-Өлгий аймгийн 1 10 жилийп сургуулийн Сурагч домборчин Ж. Алмагуль. ДСГАЛ Гараа -ташаан толгойноос ДА балын ялимгүй хөндийрүүлж алгаа гадагшаа харуулан эгц зог- соно. Хамраараа гүнзгий амьсгал авч хоёр гараараа хагас цагираг үүсгэн биеэсээ нэлээд хөндийрүүлэн эргүүлж гэдийгээд ар нуруундаа ав- чирч алгаа дээш харуулан зог- сопо. (Зураг 8). Энэ байр- лалд амьсгалаа түгжин 2- хором болоод амьсгалаа гаргаж хуучин эхлэлийн Сг ранд орно. Я. СУМЬЯАГИЙН авсан гэрэд зураг. Дээр дурьдсан бүх хөгжмийн зэмсгээр хөгжимдөхөд зориулагдсан ардын болон мэргэжлийн Хөгжмийн зохиолчийн зохиол бүтээлийг «дан хөгжмийн зохиол» гэнэ. Дан хөгжмийн зохиол нь ДУУЛаа- чийнхаас эрс ялгаатай байдаг. Тог- лох өндөр ур чадвар шаардсан, эг- шиглэх хөг дууны өндөр, хүч нь хүний хоолойны боломжоос давсан байх тул ийм зохиолыг зөвхөн дан хөгжмийн зэмсэг дээр хөгжимддөг. Дан хөгжмийн зохиолыг Гоцлол, цөөхүүл, найрал гэж хөгжимчин хэд оролцон тоглох тооноос нь хамаарч хөгжмийн зохиолыг гоцлол, хоёроос найман хөгжимчний- хийг цөөхүүл, найм буюу түүнээс дээш бол дан найрал хөгжмийн 3З0- хиол болно. Мөн дуулаачийн зохио- лыг энэ маягаар бас хуваан үздэг. Дуулаачийн болон дан хөгжим нь нэгдэж холимог хөгжмийн зохиол болно. Жишээлбэл бүх дуурийн бү- тээл нь дуулах, хөгжимдөх хосолсон холимог хөгжмийн зохиол том. Гэвч дуулаачийн үүрэг голлон оролцоно. ангилдаг. Нэг Б. Дамдинсүрэн гуайн «Хэнтийн өндөр ууланд» зохиолыг бид эхний дугаартаа даалгавар болгон өгснийг пионер, сургчид та нар санаж байгаа Тэгвэл энэ зохиол ямар төрлийн хөгжмийн зохиол болох тухай эргэн бодоцгооё. Энэ зохиолыг хийл хөгж- мийн зэмсэг дээр (зэмсэгээр) Хөг- жимддөгийг та нар мэднэ. Гэвч цаа- на нь төгөлдөр хуур Хөгжим хамт сонсогддог. Тэгвэл энэ зохиол нь гоцлол уу? цөөхүүл үү? гэсэн асуулт гарч ирнэ. Төгөлдөр хуур хийл хөгжмийг яруу эгшиглэхэд туслах үүрэгтэй оролцож, гол аялгууг нь хийл хөжимддөгөөс үндэслэн дүгнэлт хийж болно. Хэдийгээр «Хэнтийн өндөр ууланд» зохиолыг хоёр хөгж- мийн зэмсэг хөгжимдөх боловч, тус бүрийн гүйцэтгэж байгаа үүргээс харгалзан энэ хөгжмийн зохиолыг дан хөгжмийн гоцлол зохиолд хамаа- руулна, | Хүүдүүд ээ! Дан болон дуулаачийн хөгжмийн зохиолыг ялгаж сурцгаая! Сонсож сурцгаая! - Б. БАТЖАРГАЛ (ХБДС-ийн багт) ЕЛУ : Энэ байрлалд суухдаа хө. лөө. аль. болохоор бүрэн тав- хайгаар газарт гүйцэд тавиа- рай, Нуруугаа аль болохоор эгц, шулуун байлгахыг хи- чээ. Энэ дасгалыг 30 хоро мюос нэмэн нэмсээр 1-43 мөч болгон уртасгана. Тэгэх- дээ ердийн Л амьсгал авч сууна. Дасгалыг 3--6 удаа хийнэ. . «А». Уран бүтээлийн 1! нэг, бэлтгэв. кл: Сүхбаатарын нэрэмжит Улсын хэвлэлийн комбинатад хэвлэв. Индекс-14140 Гараа алдлан хөлөө сай- тар алцайлган зогсоно, Хам- раараа гүйзгий амьсгал авч буцааж таргангуутаа баруун тийш хазайж зүүн гарыг ба- руун хөлний гадна тал, ша- тайи орчимд аваачиж алгаа тадагш харсан байдалтай та- вина, Энэ үед зуун гарыг эгц дээш өргөж, цээж, толгойг тэр зүг рүүгээ сайп эргүүл- нэ. (Зураг 2). Энэ байрлалд ердийн амьсгалан 20--80 хором бо- лоод дасгалыг нөгөө талаар давтан Хийнэ. Эхний 14 хо- ногт 5--10 удаа хийж цаап- даа амьсгалаа түгжиж хийнэ. . АЛБА, л Гараа алдлан Өлмий дээ- рээ зогсоно. Амьсгал авч. гаргах зуураа өвдгөөрөө хө- лөо сайтар салгай хагас суу: на. (Зураг 4). Энэ байрлалд ердийн амьсгалан 20--830 хором-болоод эхлэлийн байр- лалдаа орно. Дасгалыг 10-- “14 хоног 5-аас 10 удаа хий- гээд амьсгалаа түгжиж хий- хэд шилжинэ ДАСГАЛ «Б» Хоёр гараа зангидан цээж? нийхээ өмнө авна. Тохойгоор эгц байх шаардлагатай. Тэз- гээд хоёр гараа дэвсгэр дээр зэрэгцээ байрлалаар авч, яв- ган сууна. (Зураг 5). Дээрх дасгалыг хийснээр пуруу бүсэлхий, гуяны бул- чин чангарч, биеийн сайхан болох бөгөөд хавчгар нурууг засна. Тэрч- галбир лэл турна. Цусны эргэлт сайж,. рахад тусална. Дасгал хийж дуусаад хэвтэж амрах дасга- лыг 10--15 мөч заавал хийх хэрэгтэй. Шаардлагатай гэж үзвэл Дасгалыг өдөрт 2-3 удаа хийж болно. Их эмч Р, БАЙГАЛ СОНИНЫ 2245078910 зөвлөл А 4 мэ 2ьи бөгтөр,"