Сэаттэагєгагасттээдтєлтатгазанаааниацгини хавлэнНЭИЛЛИЦ111113131701377ҮГТЕО1ҮҮҮН 113113413111:111141121980221170111303111710101107112100 201 1 11720171Ү17180201111 ЇЇ»... пап яипсгигжо Ё.Еаэшссоосгосаэчиа, Ч оргон ЯРЬЖ БАЙНА МХЗЭ-ийн Төв Хороонд «Компьютерийн клуб» бай- лагдсан тухай сопиноос мэдээд тэнд очиж компьютер тэй хийсэн Ярилцлагаа та бүхэнд сонирхуулья, - Нэр чинь хэн билээ? -- Правец--82 гэдэг мик- рокомпьютер, -- Чамайг анх хаана, хэ- дэн Онд үйлдвэрлэсэн бэ? -- 1982 онд БНБАУ-д -- Чи намтраасаа өгөөч? ярьж - Анх 1944 опд АНУ-д «Марк-1», 1950 онд ЗХУ-д «МэСМ» нэртэй тооцоолох алектрон машин (ЇЭМ) зо- хнон бүтээсэн цагаас мнпий намтар эхэлнэ. Тэр үеийн ТЭМ 20--30 мянган элект- рон лампаар хийгдсэн учир асар том хэмжээтэй, хоёр давхар байшинг эзэлж 1 се- кундэд д 55-48 мянган үйлдэд хийх хүчин чадалтай байсан юм. Электрон. лам- пын оронд хагас дамжуулагч диод, транзистор гарч ирснээр ТЭМ-ын дараагийн үе эхэл сэн билээ. Хоёрдугаар үеийн ТЭМ нь овор хэмжээ багасч, хүчин чадал нь 1 секундэд 100 орчим мянгап үйлдэл хийх хүртлээ нэмэгдсэн НЬ Минск-32 гэдэг -ТЭМ-ыг СТГ-т суурилуулж байсныг та нар мэднэ биз дээ. Улсын аварга шалгаруулах чүүдийн зэлжит шатрын улсад саяхан урал- мастер Б. Мягмарсүрэн тэргүүтэй ма- най шилдэг шатарчид орсон юм. Тэдний дунд нийслэлийн дөрэв- дүгээр сургуулийн наймдугаар Гарзлмаа, УР- нутагтаа буцсан болохоор би ” идэвхтэй эмэгт: тэмцсэн манай болж өнгөрөв. даанд улсын Энэхүү аварга. ангийн сурагч хан хотын Г үндэс» хичээлийг замаа ага 2118:11112--17127222221111112111111111111ҮТНИ2Л ЛИН ЛИН МИНИЙ НЭР--«ПРАВЕЦ--82» | Шинжлэх ухаан техникийн дэвшлийн өнөө үед компью- терийн техник эрчимтэй хөгжиж, улс ардын аж ахуйд өр» гӨн нэвтэрч улмаар компьютерийн бологсролын асуудлыг хоёрдахь бичиг үсэгт суралцахтай эн зэрэгцүүлэн боллоо. «Сургуулийн системийг боловсронгуй болгох хай сэдэв»-ийн төсөлд ерөнхий боловсролын гуулийн ахлах ангид «Мэдээлэл зүй, тооцоолох техникийн шинээр судлуулахаар зассан билээ, Ийм учраас манай сонины газраас хүүхэд багачууд та нарт компьютерийн талаар анхны мэдэгдэхүүн олгох зорилгоор «Компьютер ярьж байна» булан нээж байна. Энэ буланд компьютерийг юунд хэрэглэдэг, ямар ач холбогдолтой бо- лох талаар болон компьютер гэж юу болох, түүний бүтэц, компьютертэй хэрхэн ажиллах талаар тайлбарлах юм. Хүүхдүүд, та нар сонирхсон асуулт, шинэ буланд нийт- лэгдсэн материалын талаар санал хүсэлтээ ирүүлээрэй. КОМПЬЮТЕР ХҮҮХЭД ХОЁР тавих ту- дунд сур ТЭМ-ны дараагийн үе ин теграл схем бий болсонтой холбоотой, ЗХУ болон ах дүү социалист орнуудын хамтын ажиллагааны дүнд нэгдсэн системийн ТЭМ-ыг бүтзэсэн нь ах дүү орнуудын улс ар- дын аж ахуйд өргөн нэвтэрч байна. Би өөрөө дөрэв дэх үеийн ТЭМ. -- Чи хойч үеийнхээ ту- хай юу гэж бодож байна вэ? --Өнөөдөр тавдугаар үеийн ТЭМ-ны тухай ярна их дэг- дэж байна. Миний бодлоор бол энэ зууны эцсээр гарч ирэх ТЭМ маш өндөр (1.се- кундэд миллиард үйлдэл хийх) чадалтай боловч хүн бүхний энгэрийн халаасанд тэмдэглэлийн дэвтэр, үзэг харандааных нь оронд байх болов уу? -- Чи өөрийнхөө тухай тодруулж ярина уу? - Би 1 секундэд гучаад мянган үйлдэл цээжээр 60- дож, тархиндаа «Пионерийн үнэн» сонины гурван дугаар ХВАРГЫГ ХОЖСОН хапициийницйннинапийцициццицийиининин дээр бичигдсэн бүх зүйлийг хадгалж, дуртай хэсгээс нь уншиж, хуулан бичиж егч чадна. Түүнээс гадна би зураг зурж, хөгжим тоглож, тэр ч байтугай хүүхдүүд та нартай шатар даамнНаас эхлэн янз бүрийн тоглоом тоглож наадаж чадна. Бидний 10 компьютерийг Болгарын коммунист залуу- чуудын эвлэлийн байгуулла- гаас МХЗЭ-ийн Төв Хороонд бэлэглэсэн юм. Саяхан нээгдсэн | ШБОС- 86 үзэсгэлэнд манай шинийг санаачлагч ах нар «Пиопер» гэдэг компьютер зохион 0ү- тээснийг та нар үзсэн биз дээ, Энэ компьютер бол ми- ний төрсөн дүү. Ийм компью- тер ойрын жилүүдэд танай бүх сургуулиудад очно гэ- дэгт би итгэж байна. -- Танд их баярлалаа. Баяртай, -- Дараа уулзатлаа баяр- тай. : Д. БАДАРЧ (ПДСийн Ахдүү соцналнст орнуудын пионерүүд компьютертэй багш) нөхөрлөж, бидэнд сайхан үлгэр дуурнал үзүүлж байна. "" шит” ЧИ ЯМАР. АМЬТАН ТЭЖЭЭДЭГ ВЭ? ПИОНЕР ОХИН хоёр морь айлын хоёр тэмээ- нээс арай хүчтэй байх болов уу тэж миний Өмнө сууж байгаа охип тавилаа тайлбарлаж, байв. дЗ 12. Б: д3 ф5-- зл сб-ийн буудал сүрхий сулрана гээд 13..Тд2 Бдб --айлын бэрс үйл ажиллагаандаа ” оров тэж тэр яриагаа үргэлж- охин хо? аварга рч Батцэцэг сын үрэнтэй В, Энэхүү үзүүлбэл: Ц. Батцоцэг -5Б.1 Хуучин алт. 1. д4 Мфб 2.с4:6 3, Ммс3 Тг7 4. е4 д6 5. фЗ--охин энэ хэдэя нүүдлийг хөлөг дээр на- дад үзүүлэхэд энэтхэг х -Энэ чинь ямар 2агвар гээч вэ? тэж би зориуд асуув. --Энэ чинь загвар биш, 36- мишийн систем гэдэг юм гэсэн хариу сояслоо. 5... Мвд7 --ингэж нүүсэн нүүдлийг «Гарааны бага нэв- тэрхий толь» дотроос би олж харсангүй, харин 5... с6 буюу 5...0--О гэсэн нүүдэл байсан гэж, Батцэцэг яриад хөлөг дээр харуулж байв, 6. Тє3 О--О-би яг онолоор нь нүүх гэсэн чинь ээлж өөрч- лөгдөж, болохоо байдаг юм бай- на. Тэгэхээр нь хамаг бодоо бу- шуухан гэгч нь хөллүүлж тог- лохоор шийдэв. 7. Тд3 с5 8. до Ба5 9. Мге2 Ме5 10, 0--О0 Мфд?7 11. Ф4 --энэ нүүдлээр би муу тэмээ- гээ айлын сайн мориноос арил- жиж тоглов. Учир иь хөлөт дээр Ши 2-00022 байрлалыг түгжмэл хэлбэртэй тул тазилыг їрсүрэн лүүлэв, 14. Трав!, фе 15. М:24 Мфб 16. М21:9 --е4-ийн буудал зэлсэн товийнхоо морийг бэ- морио чөдөрлөн нүүв гэж барласаар л байв. 16... М:ї4--энэ морь чухам яах гэж манай талд ирсэн нь надад ойлгогдсолгүй, надад аюул учруулсан зүйлгүй болохоор хар тал нэг чухал зол алдчн- хаз бололтой гэлтэй, ИМТЭХиЙН сронд 16... хб гэж хүүгээ түл- хэн мпинй морины нүүдлийг хассан бол дээрсэн гэхэд 17. ТсЗ Тхд--энэ бол ёстой --Тэмэзэгээ хадгалах нь зон, их мастер Эдуард Гуфемд тэ- мээнээсээ сална гэдэг нүгэл гэж хэлдэг биш үү! гэж ХЭХЭД ОХЫН ТОлгойгОО сэгсрэн Хүүхдүүд ээ! Байр сууц, сургуулийнхаа биологийн ка- бинетад амьтны булан бай- гуулж амьтан тэжээх нь та нарт хичзэлээр үзсэн мэд- лэгэз гүнзгийрүүлэх төдий: гүй амьтны аймгийн биоло- гийц онцлог, тэдний амьдра: лын талаар шинэ шинэ мэд- лэг олж авахад туслана. Ямар амьтан тэжээвэл «хамгийн тохиромжтой вэ? Тэжээхдээ юу анхаарах, хэрхэн хоол: лох, ариун цэврийн ямар ажил хийх талаар зөвлөс. Юуны өмнө байр сууц, сур- гуулийн орчимд аквариу- мын загас, могой, гүрвэл яст мэлхий, бах, ногооц мэлхий, усан гахай, комечок, туулай, дууч болон жиргэ- дэг шувууд, хэрэм, жирх, зараа зэрэг амьтад тэжээж болох ба харин махчин амь- тад (муур, нохой, үнэг) тэ- жээх нь тохиромжгүй. Амьт- ны булан байгуулахад юуны өмнө амьтнаа байрлуулах байраа (террариум, амьтны тор, аквариум) бэлтгээд эрүүл ахуйн горимыг сайтар сахиж, жил тутам мал эм- нэлэгт үзүүлж халдварт өвч- нөөс сэргийлэх туулга, тариа хийлгээрэй, Тэжээж буй амьтныхаа хоол тэжээлийн “хувиар гаргаж илүүдэл хоол үлдэхгүйгээр тэжээлийг таа- руулан ялгадсыг нь байнга цэвэрлэнэ, й Террариум --Тухайн амьт- ны амьдралын тохиромж- той орчинг бий болго- «он бичил орчин байрыг хэлнэ. (Зураг 1) Террариу- мыг төмөр хүрээтэй шилэн хавтгайгаар хийж . болно. Террарнумд мэлхий, бах,ус- ны яст мэлхий зэрэг хэвлээр явагч, мэрэгчдийг байрлуул- на. Нэг тасалгаанд нь голын угаасан элс 5--410 см зу. заан дэвсэж Өнцөгт нь шил шаазангийн хэлтэрхийгээр хоргодох нүх барина, Элсэн дээрээ шавар чулуугаар өчүү: хэц уул толгод барьж ойм, авиргана, хайтан зэрэг ур- гамлаар чимнэ, Террариумын дулаан -4-23 градусаас ба- гагүй байвал амьтдын амьд- ралын идэвхжил сайн, хөдөл- гоонтэй, хоол тэжээлээ сайн барьдаг. Амьтдаа амьд ялаа, шумуул, зэргээр хооллоно. Амьтны төр --шувуу, зараа, хэрэм, жирх, комечок, туулай зэргийг тэжээхэд тор хэрэг- лэнэ. (Зураг 2) : Торыг төмөр, модоор хий- нэ. Хөнгөц цагаан, зэс утас хэрэглэж болохгүй. Харин цайрдсан никельдсэн утас тохиромжтой, Хэрэм, туулай, жирх зэрэг хурдан хөдөл- гөөнтэй амьтдад Нэлээд УРТ т лал тэжээ” орны хажуу талыг л тавцантай хийгээрэй. Гэрийн нөхцөлд тэжээхэд амьтан бүр өвөрмөц ялгаа- тай орчин нөхцөл, тэжээл шаардана. Хэрэм, Зулзагыг 6-8 дугаар сард барьж, самар, үр тарина, талхны үүрмэгээр тэжээнэ. Ердийн нөхцөлд 2--4 жил наслах ба арчилгаа хоол тїжээл сайтай нөхцөлд 15 жил ч насладаг. Зараа, Гол идэш нь шавьж боловч гаршуулж тэжээсэн нөхцөлд элдэвидэШ тэн (мах, самар, сүүн бү- тээгдэхүүн) болно. Харин жимс жимсгэнэ иддэггүй. За- раа өргөсөн дээрзэ алнм авч яваа үлгэрийг хүүхдүүд та нар санаж байгаа байх.Энэ нь идэшний зориулалттай бус, алимны шүүсээр нь ӨВ- гөс арьсаа цэвэрлэж шавьж- наас өвчин халдварлахаас сэргийлдэг ажээ. Зараа өвөлд ичдэг, шөнийн амьдралтай амьтан, Усан гахай өмнөт каас- гаралтай. Эдэ мэрэг. чийг колумбын үеэс европт таршуулан тэжээж иржээ. Гадаад төрх нь гахайтай төстэй. Усан гахайг 7Ох7Ох 30-см-ийн торонд, эсвэл ам сар нь задгай модон хайрц- танд тэжээнэ, Хоол тэжээ- лийг шаазан, шавар тавганд хийж өдөрт хоёр удаа хоол- лоно. усан гахайд Х0- амерн- рэг тараг, талх, сүү ӨГНӨ, Л. ЧИМЭД (ЗБТС-ын арга зүйч)