Хэрвээ тэр үед: та бидний хэм бүхний маань сайн мэддэг «БАМ» (Байкало-Амурская магистраль) Байгаль-Амарын гол зам гэдэг цэр одоогийн шиг чихэнд Ижил дасал болж мадсан байсан бол энэ мар, таан гараа ч үгүй байл болох їюм. Тэр пэсэц маргаан санамсаргүй гарч, ус маргааныг бидэнд том- чуул марийн тайлбарлаж өгоогүй бол Ол «магистраль гэдэг ороо үгийг ямар утгаар, яаж хэрэглэгд, дэг болохыг одоо болтол мэдэхгүй байх байсан, Очирбалтай хамт нэг ангид суг ралцдаг хоёр найз нь тэднийд ир михсэн ном сэтгүүл үзэж суулаа. -- «Магистральмая дорога» гэ- дэг чинь ямар зам) билээ? гэл нэг нь асуув, -- Төмөр замыг хэлдэг юм гэж Очирбал: хариуллаа. Наймдугаар ангийл онц сурлагатан эгч Цагаан яриаг сонсоод: -- «Магистраль» гэдэг чинь төвхөн төмөр зам биш! Гол зам, төв зам гэсэн утгатай үг гэж тайл" барлалаа, Цаад гурав гайхсан маягтай бие биенээ харж, тэрхүү тайлба- рыг анхааралтай сопнсоцгоонО. -- Манай эндхийн Бугантайгаас Дулаан-хан ордог мод тээвэрлэдэг «Шороон зам» чинь тэгвэл «ТӨ- мөр зам» болж байна уу? гэж Цагаан тэд нараас асуугаад, (06- реө тэр асуултандаа харну болгон -- Мэдээжийн биш шүү дээ тээд яриагаа үргэлжлүүлэв. Яг энэ ярнан дундуур гаднаас Пүрэвдорж гуай, инженер 2Камьян гуай хоёр орж ирлээ, -- Эгчээ! «магистраль»-ийг төв зам гэдгийг ойлголоо. Салаа 3а- мыг оросоор юу гэдэг юм бэ? гэж асуув. -- Аав аа! Замын салааг оро- соор юу гэдэг юм бэ гэж Цагаан уг асуултыг ааваасаа дамжуулан асуусанд: ! БҮХИИЙЙГ СОНИРХОГЧ БАГАЧУУДЫН КЛУБ 7У7УУ77УУ7/УУУУУУУУУУУУУУУЛЛУУУУУУУЛЛЛУУУУУЛУУЛУУЛУУУЛУУУЛА -- Манай мод тээвэрт бол гол замаа «магистраль», | «Магист- ральная дорога» гэдэг. Гол 34- маас салаалсан замыг «дороги- БҮХИЙГ СОПИГРХОГЧИЛГЛЧУУДЫН| ИЛУП /у/уУуУУ/УууУУУУУлуУуУУУУУУУУУУУУУУУУУУУУЛУУУУУУУУУУУУУУУУЛ, потциї» тэдэг, Салаа. бам цаашаа ёалаалахиыг оросоор «дорөггуснэ. гэдэр гэн унженер: Эамыпн гуай аапааа. ин орссон юм. шиг хариуллаа, -- Салаа оам гэдэг юм уу! 10 мын салаа. тодор. юм уу! гэм Очирбалыг. асуусанд Зиннор амын туайй --| «Салаа оамын өхөон дээр Саран гартал хүлээлээ». гоэД/ ДУУ байдаг. бий дээ гор, -- Төв өам гэдэг чинь полхой хот дотор байдаг. памыр. хөлдөг, Тийм тээд Цэрэнбалыг асуухад, 3 ол бам гэдэг бол хот Дотор ч бий, ходоо ч бий, Хоёр тийшээ. сам салсан байлаа гэхэд аль. тод оамыг нь топ оам, оөцигойМЫГ нь салаа гэдэг. юм гэж аав. Ч» хүүдээ тайлбарлав, 2Камьлн гуайг -- Одоо хөдөөнийхэн бол айм- гийн зам, хотын зам, шуудангийн зам гэж ярьж байгаа нь үнэн хХэ- рэг дээрээ өнөө л төв замаа пэр- лэж байгаа хэрэг шүү дээ. -- Их хөлийн замыг урьд суман зам, өртөө зам гэдэг байсан юм гэнэ лээ. Салаа зам дахин салбал «Тахар зам» гэдэг байсан юм гэж аав нь сонирхуулав, -- «Усы»-г тахар гэдэг байсан юм бий! тэлж 2Камьян гуай хэлэв, -- Аав минь «Халхын хорь» гэдэг Мапжийн морин өртөөний албанд залуу насаа барсан хүн дээ, хөөрхий гээд хоолой зассанаа: -- Суман зам гэж бас сайхан нэрлэж байсан хэрэг шүү гэж Пү- ргвдорж гуай ярив. -П- Суман гэж ер нь юуг хэлж байв аа? Лав л өртөө хийхийгээ суман хийх тэдэг байсан санагдах юм гэж Жамьян гуай асуув. -- Суман зам, суман хийх гэдэг үг ч одоо мартагдаж байгаа үг гэж аав нь хариуллаа. -- 2Намьян ах аа! «Магистраль» 1111111111171111 111111 1 1111 11112 БАГ, САЛАА ГЭЖ ЮУ ВЭ? Монголчууд эрт дээр үеэс за- саг захиргааны нэгжид баг, аравт тэх мэт нэрсийг хэрэглэсээр ир- жээ. Тэр үед хэрэглэж байсан нэ- ийн зарим нь шинэ агуулгатай болж одоо ч гэсэн хэрэглэгдэж байна. 7УНишээ нь, 10--412 баатарчуу- дыг нэгэн аравт болгож, 8-4 аравт нь нэг баг болдог билээ. Өнгөрсөн жил Увс аймгийн Мал- чин, Хяргас сумдаар явахад Баян- мөнх аваргын бага насыг бахархан дурсах хүмүүс олон тааралдаж билэз. Малчин сумын (8 жилийн дунд сургуулийн хичээлийн эрх- лэгч Цэдэв: -- Би Баянмөнхтэй цуг 1961 онд Малчин сумын дунд сургуу- лийн 7 дугаар анги төгссөн. Баян- мөнх томоотой, нөхөддөө тусч, ажил- саг, онц сурдаг, олон талын авь- яастай ялангуяа барилдах гойд дуртай хүүхэд байсан. Биднийг ба: рилдья гэж их шалдагсан. Манай ангиас, одоо Наранбулагийн сур- лийн хичээлийн эрхлэгч Эрэпзаан л Баянмөнхийн бахыг ханатал 0а- рилддагсан. тандаа Овоо бөх тэгддэг, сургуулийн манаач: Бод- роотой апа мапа байдагсан. «Ба- рилдчихмаар залуучууд тааралд- вал надад хурдхан ирж хэлж бай- таарай, Би уятаж байсан ч босоод очиж барилдана шүү» гэж бидэнд «Баянаа» маань захидаг байв. Хиг ми биологийн багш Мягмар жүж- тий угуйлан байгуу. д Баян» нэг өвгөний дүрд тоглож би- Од, сар, дөл багийнхны Онцгой зорилго энэ байна гэж та нар дуулдаг. Баг гэдэг нь 100- ны хувьд 8--4 аравтаас бүрдэх бөгөөд, Хэлний үүднээс нэгэн Х9- сэг гэсэн утгатай том. Багц, баглаа гэхэд саланги бутархай юмсыг нэ- тэн бүхэл болгосноор ойлгогддог. Тэгэхлээр баг гэдэг нь эпэ үгийп явгуур бөгөөд, салапги хэсэг зүй- лүүдийг нэгтгэсэн утгыг агуул- жээ. БҮХНИЙГ СОНИРХОГЧ БАГАЧУУДЫН КЛУБч БҮХНИЙГ СОНИРХОГЧ БАГАЧУУДЫН КЛУБ ууууууууууУУУУУУУУУУ/ лээ. Баянмөнх сургуулийнхаа гар бөмбөгийн багийн ахлагч байсан. Идэр ёс тачигнасан хөхөө өвлийн цагаар багш Мягмар, Шїа- нартай цуг малчдад ухуулга їхээр Малчин сумаас Хяргас хүртэл цанаар аялалд гарахад нь би үдэж байсан юм. Баялмөнх ба- гадаа гартаа их тэнхээтэй хүүхэд байсан, Чулуу нүүлгэж уралдахад Эргэн дурсагдах бага нас ЯЛ эмн) ЛЕ) иЕТ БЕН БЖ ШИ Р Балимонхийг үгүйлдэг болж билээ. Ямар сайндаа л Баянмөнхийн өв» лийн амралт эхлэх өдрийг хуруу даран тоолж байгаад, эхэлмэгц нь Малчин сум руу хөтөлгөө морьтой ы | | БАЯННӨНХ 4ВАРГД БАГДДАА БББ Ш2оН (ШОЯН) (ЕЕВЕХ ЇОБУХ фрхшплл ша Манай шинэ булан Баянмөнхийн шидсэн чулуу хашаа даваад явчихна. Биднийх хашааны ёроолоос цаана унана. «Баянаа»» гийн гар хүчтэй болохоор хол чу- луудаж байна гэж бид шуугилд- даг байв. Баянмөнх багадаа зүүн, баруун аль ч ташаагаараа сүрхий ачиа. Баруун хөлөөрөө дотуур дэ» гээ сайн утгадаг байсан, Вас зү- гээр ч үгүй богинохоп мөртэй шү лэг зохиодог хүүхэд байлаа, р нь тал талын авьяастай хүүхэд бай- оргин» топхон төмөр ам биш идээ? гээс Цагаан: асуу, е- Цонхон төмөр пам гэдог ши» буруу «ол -пам, топйам, суман цам тоод Ойлголол. баа: Л. Дутуу оїїлголт болно, Хөдөө пи ахуйд йод «магетралынай ийнай» гасн їр бий, Энд «мпгистрпли», «мж Үнстралтшиний» тасаг үгдэр бол шуу огохдоо! -- 1 айна бухайр газар бухайр тариалан годгийг ямар утгатай үг болохиг өөрөө үйл дээ Гэв, -- Нээрээ бухайр төдгийг хуу» чин уйгаршин бингоэр, бараг «005 гаийр» гэг дуудахаар бичдэг. бай» аг юм байна. шүү гээд цомыг буг цал огой, Дуу, топ шуудуугаа прлодог ї0м, -- «Гухїйр», а0огар» гэдэг үг -- Манай баруун аймгууд том. (ол юу ч тосон манай! орог орт шуудуу! «Шух», «ух шуудуу» дээр үеэс тарийлан өрхолт бїйс» цг зотлох сорин Л үгийн цог Дэ ШИШ н- Тэгээд, «МайналогАмурсиая магистрйлЛы». гэдгийг. юу го Ор чуулдал доп болис. байна? гэм Олирбалиыг йсуусаинд: -- ПайгальеАмарил гол зам гэх її» поп, Томор айм тох иь буруу гэж 21 амынн гуайї хэллээ, -- ПийгаМг Амарын суман аам гэпол бүр зой. юм... биш үү? гэм Очирбал асууп, -з "Тогжс Норлахэд цог их буруу болохгүй байх, Аль мартагдсан үг шинэ утгаар дахиж хэрэглэгдэхийг тар гэх вэ? гэл аав Ир хэлэв, -- Дархан ортоо, Сайншанд өр» тӨО тэДЭГ нь «дайгилгаа» гэдгээсээ. илүү хэрэглэгдэж байгаа байх шүү. -- Ямар ч байсан салаа зам цаашаа салахыг «салбар зам» гэ- ҮДЭР ЮМ ТОМ П00-11» лайлбарлай, -- Ой тогдог юм уу! Тоїпол «маготралиный . ианай»-ыг «бул шуудуу» гэдэг лзом бий гон 2 амыг їїггах бүр ч. сопирхсон.. малгтай асуулаа. -»- Доор үед бух шуудуу!лаа лорхїг гаарыг усалж тариа тарьдаг байн, Бух шуудуу!йас доош орш дог, усалж болдоггүй тариа тарь. сан газрыг «бухаар» газар, «бу- хаар тариалан гэдэг байв даа гэж Пүрэвдорж гуай бидэнд сопин бол» гов, дэг л буруу. Суман зам гэж хэрэг- лэхгүй юмаа гэхэд. нөгөө «тахар зам» гэдэг үгийг шинэ утгаар сэр- гээн хэрэглэхэд буруу юм ер алга гэж инженер 7Намьян: гуай ярьж билээ, Миний найз Очирбал тэр мар- гаанаас хойш, зарим нэг үгийн ут- га санааг мэдэж авах гээд хорхой- тон явдаг болж билээ. Дунд сургуульд байхдаа л хэл- ний мэргэжилтэн хүн шиг янз бү- үрийн үг цуглуулаад, бидэнд үлгэр домог шиг сонин сайхан юм ярьж - ӨГДӨГСӨН. «Магистраль» гэдэг ганц үгийг юу гэж орчуулах вэ? гэсэн хүүхэд ахуй цагийн тэр нэгэн маргаан би- дэнд олон шинэ үг мэдүүлж өгсөн юм даг. Гэхдээ монголчууд олон зуун жилийн турш тариа тарьдаг байсан, эрт дээр үед ч гэсэн тариа- лангийн өндөр соёлтой орон байсан гэдэг ойлголт энэ маргаанаас хойш -- Усалдаггүй газрыг «бухаар газар» гэдэг юм бий! «Богар» «богарное земледелие» гэдэг чинь монгол үг сунжирч, анхныхаа утга дуудлагаараа одоо орос хэлэнд хэрэглэгдсээр байгаа ч байж мэднэ дээ! -- Тэгвэл усалгаагүй тариалан гэж бичдэг маань буруу байх нь ээ? -- Буруусаад байх юм бас үгүй! «Богарная земля», «богариое зем- леделие» гэдгийгээ орос хэлээр бас «не орошаемая земля», «не орошаемое земледелие» гэж ярьж, бичдэгийг шууд үгүйсгэж яаж 00- лох вэ! -- Гэлээ Ч гэсэн дээ? - Аль вэ? Тэр .Цэвэл гуайн тайлбар толь аваад өгөөч! гэж аав нь ЭЭҮТр Хүүгийт авч өгсөнно-. !ӨЛӨД үлдсэн юм/даа. мыг Жамьян гуайд дамжуулж Дэд эрдэмтэн Р.АВАРЗЭД ГУ11111711111111111111111711111111111111111111111111111111111111111 баг гэдэг үгээс ялгаатай. Энэ үг салбар, салах, саланги гэсэн үгстэй нэг язгууртай. Нэгэп үгээр хоёр өөр буюу түүнээс олон зүйлийг утгын талаар адилтгаж, нжлээр уншиж бичиж, чухам ї4- рийн утгыг пь хам нөхцөлөөс нь ялгаж болдог тийм үгс олон бай- даг, жишээ нь. Зөвхөн толгой гэдэг үгийг ажиглаад үзээ- рэй, Хичнээн утга гарч байгааг түвэггүй мэдэж болно. Иймэрхүү үгсийг хэлний шинж- лэлд ижил нэр гэдэг. Оюутан Я. БААТАР ХОГЧ БАГАЧУУДЫН КЛУБ ц БҮХНИЙГ СОНИРХОГЧ БАГАЧУУДЫН БЛУБ: НИЙГ СОНИР САЛАА Бид, салаа зам, салаа мод, с4- лаа утас гэх зэргээр ярилцаж тэр үгийнхээ утгыг сайн мэддэг. Бас пионерийн бүлгийн нэгжийг салаа гэдэг. Пионерийн салаа гэдэг ойл- голт манай оронд ардын хувэзсгал ялж, МАХН-ын хайр ивээлээр пниоперийн байгууллага үүссэнээс хойш бий болсон юм. Пиоперийн бүлгийн нэгэн салбар хэсгийг салаа гэдэг үгээр нэрлэ- жээ. Энэ үг нь нэг юмнаас иш үн- дэстэй хэд хэдэн зүйлийг зааж нэрлэсэн байдгаараа дээр дурдсан БҮХ сап гэж ярилаа. өргөчихдөг болсон. Тэгээд хоёулаа Баянмөнхийн хүргэн ах Цэвээн байраа сольдог болж билээ. Биенд гуайг нутгийнхан нь «Баянаа»- нь булчин, булчинд бяр нэмэгдэж гийн бөхийн анхны багш гэж магт- байгаа нь тодорхой харагддагсан. даг. Би Баянмөнхөд ямар унаган Тэгэхэд надад ажлын сайн хань мэх зааж сургасан бэ? гэн: Цэвээн болж байсан даа. Сүүлдээ би Баян- гуайгаас асуулаа. Тэгтэл Цэвээн мөнхийг дагуулж ууланд гарах гуай инээмсэглэн толгой сэгсэрч, дуртай, Баянмөнх ч намайг дагах -- Би «Баянаад» барилдаан дуртай болчихсон. юм, Ажлын ам- зааж байгаагүй. Хэдэн жил дараа- танд ороод тэр байлгүй дээ. Би хо- жим ганцаар ууланд гарахдаа давхиж байхав дээ! Баянмөнхөд лап өвөл, зуны амралтаар нь мод- миний заасан сургууль гэвэл ердөө ны ажилд дагуулсан. Баянмөнх ажил юм. Бяр хүч суухад нь мод- 14--16 настайдаа зуныхаа амрал- ны ажил хэрэгтэй болсон байх! Би тыг надтай цуг Билүүтийн хөвчид тэр үед ирээдүйн дархан аварга, өнгөрөөсөн. Дуулгавартай, ажлын дэлхийн аваргатай ,цуг ажиллаж эвийг амархан олдог, авхаалжтай байна гэж бодоогүй явжээ. хүү байсан юм, Эхлээд бвоороороо Би наймац хүүхэдтэй, 18 нас- 40 см, үзүүрээрээ 20 см бүдүүн. тай хүү маань нагацаа дууриаж тэй 4 м урт, пойтон, гуалин» бөх болж магадгүй гэж горьддог. гийн парийп үзүүрийг арай чамай. Баянмөпх маань бох болох хүү даадаг байснаа сүүлдээ амархан гэж шинждэг. Хүү өсч байна гэж зүгширч, ёзоор талыг нь түвэггүй ярив. И. ДЭНДЭВ 2 Ё. | 5